Het zichtbare onzichtbaar maken

Illustré par :

« Het gedicht is de sluier die het vuur zichtbaar maakt, die het zichtbaar maakt juist door het feit dat het sluiert en verbergt. Het toont dus, het verlicht, maar door te verbergen en omdat het in duisternis houdt wat alleen door de duisternis verlicht kan worden en door het duister te houden tot het licht dat de duisternis eerst maakt. Het gedicht vervaagt voor het heilige, dat hij(1) noemt. »

Elke verslaving is per definitie problematisch: het is een consumptie waar men niet zonder kan, ondanks de schade die zij veroorzaakt. Sommige verslavingen zijn natuurlijk duurder, neveliger, verraderlijker en verderfelijker dan andere. De schermen waar het hier om gaat zijn multifunctioneel; tijdrovend, maar ook alomtegenwoordig (overal aanwezig), waardoor het verschil tussen de openbare en de privé-wereld vervaagt. Zij zouden echter de deugden van hun ondeugden hebben, d.w.z. hulpmiddelen zijn voor emancipatie, communicatie en cultuur. Het scherm zou het moderne gedicht zijn. Een beroep op het gezond verstand biedt echter ruimte voor enkele interpretatieve kortsluitingen die het tegendeel lijken te bewijzen.

Om te beginnen moet worden opgemerkt dat de eerste betekenis van scherm die van bescherming en hindernis is (14e eeuw). Het is een soort meubel dat wordt gebruikt ter bescherming tegen de directe inwerking van vuur (Littré 188(2), vgl. Le Robert, 1979). Het scherm voorkomt dus zowel verwonding als inkijk. Pas in de 19e eeuw werd het een projectievlak genoemd (1864), en honderd jaar later werd het het « kleine scherm ». Het scherm (ont)versluiert dan wat het wil laten zien en doet alleen maar pijn voor de toeschouwer die niet wordt gewaarschuwd voor de gevaren die het vertegenwoordigt. Deze constitutieve ambiguïteit — versluiering en onthulling — wordt in drie stadia afgebouwd: atomisme, conformisme en autisme.

In de eerste plaats atomiseert het scherm de samenleving, d.w.z. het veroorzaakt een tweesamenleving2. Het is een instrument van isolement (nu insluiting genoemd) dat persoonlijke communicatie verhindert of zelfs ontmoedigt. Door op volkomen ongedifferentieerde wijze de particuliere en openbare sfeer binnen te dringen, ondermijnt zij de voorwaarden voor de mogelijkheid tot individuatie, d.w.z. tot zelfwording. De voortgang van het lot vereist intimiteit en autonomie, natuurlijk, maar ook intersubjectiviteit en contact. Het vereist concrete menselijke relaties, de enige die toegang garanderen tot metacommunicatie (Bateson, 1951) en alles wat er belichaamd en kinesisch aan is (Birdwhistell, 1952)(3).

Natuurlijk kan het scherm, net als de telegraaf in het verleden, beweren dat het een verbinding tot stand brengt en communicatie mogelijk maakt, maar de prijs die daarvoor moet worden betaald is zeer hoog. Het scherm is in feite een instrument van uniformiteit dat het mogelijk maakt het bewustzijnsniveau van de toeschouwers te reduceren als een saus, door verdamping van de betekenis. Het is de zekerste bondgenoot van het conformisme, waarvan de hinder maar al te duidelijk is sinds de overlevenden van de concentratiekampen hun getuigenissen publiceerden en de experimentele psychologie de gedragsvariabelen specificeerde. Het doel van de nazi-concentratiekampen was even politiek als economisch: het creëren van een massa mensen om de industrie te voorzien van perfecte radertjes, d.w.z. gemechaniseerde slaven. Het individu moet worden vernietigd en de solidariteit afgeschaft. Bovendien terroriseert het martelen van sommige mensen de hele bevolking en zorgt het ervoor dat de prooi zich schuldig voelt en het narratief — de nazi’s overigens — van hun vervreemding onderschrijft(4).

Enkele psychologen hebben bijgedragen tot het begrijpen van de mechanismen van conformiteit; de pioniers zijn Arthur Jenness (1932), Muzafer Sherif (1935), Solomon Asch (1951), Stanley Milgram (1963) en Philip Zimbardo (1971)(5). Kortom, hun (geaggregeerde) conclusies zijn dat de conformist weliswaar per definitie toegeeft aan groepsdruk, maar dat dit niet noodzakelijkerwijs expliciet gebeurt en vaak onbewust wordt geaccepteerd. Waarom? Aanvaarding is ofwel het resultaat van een normatieve invloed, ofwel van een gebrek aan informatie. In het eerste geval tracht het subject het gevoel tot de groep te behoren te versterken; in het tweede vertrouwt hij op de collectieve intelligentie om een gebrek aan persoonlijke kennis te compenseren. Er zijn drie mogelijke scenario’s: aanvaarding (het subject onderschrijft pragmatisch de mening van de groep, zonder zijn of haar persoonlijk oordeel te wijzigen), internalisering (het subject is ervan overtuigd dat de groep gelijk heeft) en identificatie (volledige aanhang, zonder bijbedoelingen). Het is deze laatste mogelijkheid die het meest effectief is, zoals we zullen zien.

Tenslotte creëert het scherm een vorm van idiotie, zo niet autistisch bewustzijn. Wanneer het subject zowel geatomiseerd als geconformeerd is, krijgt het een bewustzijn dat schizofreen of autistisch is genoemd: « Het spectaculaire bewustzijn, gevangen in een platgeslagen universum, begrensd door het scherm van het spektakel, waarachter zijn eigen leven is gedeporteerd, kent alleen de fictieve gesprekspartners die het eenzijdig toespreken over hun koopwaar en de politiek van hun koopwaar. De show, in al zijn omvang, is zijn « teken van de spiegel ». Hier wordt de valse uitgang van een veralgemeend autisme opgevoerd(6). « Het bewustzijn van het verenigde individu wordt vervangen door het onbewustzijn van de geatomiseerde kloon.

Tot slot moeten we terugkomen op de technieken van atomisering en uniformisering in het licht van het verhaal van George Orwell. Het gebruik van leugens, infantilisering, schuldgevoel en angst zijn uiteindelijk zeer effectief. Terreur zaaien met een angstwekkend verhaal en willekeurige dwangmaatregelen maakt het daarentegen mogelijk lichaam en geest over te nemen. Deze poging om de ander gek te maken (Searles, 1959)(7) werd door Orwell beschreven met behulp van « doublethink »: het gaat erom dat men bewust en onbewust datgene waarvan men weet dat het onwaar is als waar aanneemt — tenzij de omstandigheden vereisen dat men zich realiseert dat deze onwaarheid waar is. Wanneer de manipulatie duidelijk is, wordt de prooi gedwongen het werk van de vervreemding zelf te doen en zijn toevlucht te zoeken in de netten van de waanzin. Klinisch worden acteurs gevraagd om effectieve psychoten te zijn.

Michel Weber

Notes et références
  1. Maurice Blanchot, L’espace littéraire, NRF Gallimard, 1955, p. 241.
  2. Jacques Généreux, La Dissociété, Seuil, 2006.
  3. Jurgen Ruesch et Gregory Bateson, The Social Matrix of Psychiatry, New York, W. W. Norton & Company, Inc., 1951 ; Ray L. Birdwhistell, Introduction to Kinesics, Louisville, University of Louisville Press, 1952.
  4. , par exemple, Bruno Bettelheim, « Individual and Mass Behavior in Extreme Situations », in Journal of Abnormal and Social Psychology, 38, 1943, pp. 417- 452 ; Leo Löwenthal, « Terror’s Atomization of Man » Commentary 1, 1945/1946, pp. 1–8 ; Viktor Frankl, Trotzdem Ja Zum Leben Sagen: Ein Psychologe erlebt das Konzentrationslager, Wien, Deuticke, 1946 ; Primo Levi, Se questo è un uomo, F. De Silva, 1947.
  5. Arthur Jenness, « The role of discussion in changing opinion regarding a matter of fact », in The Journal of Abnormal and Social Psychology, 1932, 27, 279–296 ; Muzafer Sherif, « Autokinetic effect » experience, 1935 : Muzafer Sherif, « A study of some social factors in perception », in Archives of Psychology, 1935,   27, No. 187, 23- 46 ; Solomon E. Asch, « Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgment », H. Guetzkow (ed.) Groups, leadership and men, Pittsburgh, PA, Carnegie Press, 1951, pp. 177–190 ; Stanley Milgram, Obedience to Authority. An Experimental View, New York, Harper and Row, 1974 ; Philip G. Zimbardo, The Lucifer effect. Understanding how good people turn evil, New York, Random House, 2007. Michel Weber, Pouvoir de la décroissance et décroissance du pouvoir. Penser le totalitarisme sanitaire, Chromatika, 2020.
  6. Guy Debord, La Société du spectacle [1967], in Œuvres, Gallimard, 2006, p. 585, citant Joseph Gabel, La Fausse Conscience : essai sur la réification, Éditions de Minuit, « Arguments », 1962.
  7. Harold F. Searles, « The Effort to Drive the Other Person Crazy-An Element in the herapy of Schizophrenia », in British Journal of Medical Psychology, XXXII/1, 1959, pp. 1–18.
 
Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

Log in.