Covid: nog een gemiste kans voor links

Illustré par :

Ninon Mazeaud
Ninon Mazeaud

« De veelvoudige deelconflicten die het weefsel van het maatschappelijk bestaan vormen, lijken steeds minder verband te houden met een centraal macro-conflict, zodat rechts en links, die de actoren van deze centralisatie waren en er hun bestaansreden aan ontleenden, onherroepelijk verouderd lijken en als het ware « out of touch ».(1).

Alain Caillé, 1991

n de boeken die hij de laatste vijftien jaar heeft gepubliceerd, velt de socialist en Orwell-bewonderaar Jean-Claude Michéa een compromisloos oordeel over links en het progressivisme. Hij wijst onder meer op de « intellectuele coma » waarin deze bewegingen zijn geraakt, door verzaking, opportunisme en lafheid. Institutioneel links liet voor het eerst de verwijzing naar het marxisme achterwege in 1959 op het congres van Bad Godesberg, en omarmde « natuurlijk » de Washington-consensus in de jaren tachtig. François Mitterrand opende het bal in 1983 met de « austerity turn »; Tony Blair (met zijn « proactieve welvaartsstaat ») en Gerhard Schröder maakten het karwei af in de jaren 1990 en 2000. Aan deze langdurige neoliberale drift had een einde kunnen worden gemaakt door de covidale gebeurtenis, die als een heilzame elektroshock had kunnen werken. Het had… Vanaf het begin van deze slechte virale affaire — in beide betekenissen van het woord — is het duidelijk geweest dat in heel links (institutioneel, vakbonds, radicaal, milieuactivist), atonie of gehoorzaamheid aan de diktaten van de psychobiologische macht(2)In sommige gevallen een voorzichtige, fluweelzachte kritiek, waarbij de middenweg of « nuance » wordt aangehouden [sic]. In België zagen we eerst een socialistische minister, Elio Di Rupo, die maar bleef doorzeuren over het gevaar van het virus, de absolute noodzaak van maatregelen 

niet-farmaceutische en barrièremaatregelen, en uiteindelijk vaccinatie. Zijn collega in de federale regering, Frank Vandenbroucke (Vooruit), nam op het ministerie van Volksgezondheid de fakkel over van Maggie De Block op een meer rigide en autoritaire manier. Marc Van Ranst, de belangrijkste Vlaamse viroloog en tegenstander van de N‑VA, dringt er al een jaar bij de uitvoerende macht op aan de maatregelen te handhaven en zelfs aan te scherpen, alsof de uitroeiing van Sars-Cov‑2 en zijn varianten een persoonlijke zaak is geworden. De PTB was tevreden met zijn oproep tot gelijke behandeling van mensen met betrekking tot vaccinatie, alsmede tot het beëindigen van octrooien op vaccins die een publiek goed moeten worden. Zonder veel fantasie stelde hij ook voor de rijken te belasten om de in moeilijkheden verkerende zelfstandigen te helpen. De ecosocialisten en een deel van de ontgroeiingsbeweging(3) volgen ook ongegeneerd de dominante doxa . In mei 2021 hebben de PS en Ecolo, leden van de regeringsmeerderheid, niet geaarzeld om het antidemocratische karakter van de toekomstige « Pandemiewet » aan de kaak te stellen. In Frankrijk zwijgt Olivier Faure, secretaris-generaal van de PS. Alleen Jean-Luc Mélenchon (LFI) heeft zich in het voorjaar van vorig jaar uitgesproken en de Nationale Vergadering gewaarschuwd voor de bedreiging van de vrijheden door de gezondheidsmaatregelen, waarbij hij André Comte-Sponville citeerde:  » Ik krijg liever de ziekte in een vrij land dan dat ik eraan ontsnap in een totalitaire staat  » (zie interview in dit nummer). In juli 2021 waarschuwde hij opnieuw voor de ongrondwettelijke drift in zijn land, alvorens zich vreemd genoeg te distantiëren van de demonstraties tegen de gezondheidspas (met het oog op de verkiezingen van 2022?). Voor de rest is het radiostilte: linkse politici en hun militante aanhangers — inclusief de antifa’s — hebben het debat verlaten, behalve om te jammeren tegen de uitbarstingen van extreem-rechts en de « samenzweringstheoretici » aan wie zij het monopolie van de contestatie overlaten, op zoek naar de fout… 

Intellectuelen, zowel links als rechts, zijn teleurgesteld sinds het begin van de « crisis ». De humanistisch-deontologisch-kantiaanse filosoof Francis Wolff was verheugd dat de overheid « het leven boven de economie had verkozen », daarbij vergetend dat de economie ook leven is, en dat daarachter echte mensen schuilgaan die, eenmaal geruïneerd, in een depressie terechtkomen en in sommige gevallen zelfmoord plegen; Zijn Amerikaanse collega Michael Sandel, die ook humanist, deontoloog en Kantiaan is, zag geen morele fout in het feit dat de jongere generaties gedwongen werden zich op te offeren voor het overleven van de oudere generaties — waarvan hij deel uitmaakt — in naam van de intergenerationele solidariteit; in het voorjaar van 2020 ontvouwde de sterastrofysicus Aurélien Barrau een somber pleidooi van 20 punten ten gunste van het dragen van een masker, waarvan sommige voorspellingen onjuist bleken te zijn(4) De polytechnicus-filosoof Jean-Pierre Dupuy, die de epidemie zeker ziet als een syndroom van zijn meer verlichte catastrofisme, terwijl Michel Onfray, Raphaël Enthoven, Philippe Marlière en de econoom In de afgelopen maanden heeft deonthutste Thomas Porcher gepleit voor vaccinatie en degenen die weigeren te vaccineren moreel veroordeeld. Als Daniel Tanuro’s anti-kapitalistische analyses(5) meestal overtuigend zijn, hebben ze hem er niet van weerhouden alle gezondheidsmaatregelen te onderschrijven, maar ze los te koppelen van de neoliberale ideologische achtergrond van de regeringen. Aan communistische zijde verdedigde Alain Badiou Macrons beleid van veralgemeende insluiting, hekelde hij de sociale netwerken als holen van de fascosfeer, maar verzuimde hij televisie, radio en de dagbladpers te beschuldigen van hun rol in de bekering van de massa’s tot de nieuwe covidistische religie; en als klap op de vuurpijl, de sociologe Danielle Bleitrach(6) pleit nu voor verplichte vaccinatie. Intussen kwamen de beste critici — als het al geen critici waren — uit de liberale en conservatieve kampen. Niet iedereen is hier blij mee, maar eerlijkheid dwingt ons het te erkennen. Nu verwachten we dat de herauten van links net zo covid-skeptisch zijn(7)Het zou hen tot eer strekken… 

Van hun kant hebben de linkse mensen en hun activisten niet al te veel geprotesteerd tegen het totalitarisme dat al een jaar aan de gang was. Integendeel, door hun strikte naleving van de barrièregebaren pleitten zij ongewild voor hem. Is het uit naïviteit, te denken dat het optreden van een epidemie erin geslaagd zou zijn de heersers plotseling welwillend en begaan met het algemeen welzijn te maken? Is het een politieke berekening? Zeker onder sommigen wier marxistisch dogmatisme hen er niet van weerhoudt tijdelijk — maar toch al meer dan een jaar — een heilige verbintenis aan te gaan met een burgerlijke regering tegen de virale vijand, hopend op een « dialectische ommekeer » achteraf, rekenend op de beroemde « interne tegenstellingen van het kapitalisme die als nooit tevoren in deze historische omstandigheden moeten worden uitgespeeld om uiteindelijk tot het ware socialisme te komen ». Als ideologische zuiverheid het denken vervangt… 

De spirituele en filosofische verklaring is ook steekhoudend. Wanneer men zich ontdaan heeft van alle transcendentie, loopt men het risico gevangen te raken in een kwellende immanentie, desymbolisering en een uitdrogende vorm van materialisme. Geheimzinnig tegenover God maar toegewijd aan de Wetenschap, hebben de consumenten-kiezers de priester weggejaagd om de expert beter te kunnen verwelkomen. Progressieven hebben altijd gegokt op de onvermijdelijke voordelen van de fetisjen van wetenschap en technologie, die verondersteld worden de sociale tegenstellingen te sussen en de mensheid geluk en voorspoed te brengen. Wanneer men niet gelooft in het christelijke koninkrijk der hemelen, in de houri’s van Allah’s paradijs of in de reïncarnatie van de boeddhisten, blijft er slechts een klein biologisch leven (of naakt leven) over om te bewaren « wat er ook voor nodig is », want zonder dit leven verliest men de hele inzet.  » Welke vrijheden [en effet] zijn de mensen niet bereid te compromitteren, welke onderwerping zijn zij niet bereid te aanvaarden, om te vluchten voor deze terreur [noot van de redactie: de dood], waarmee geen enkele rite kan worden verzoend?(8) « , vraagt Olivier Rey. Het is zeker geen toeval dat de psychobiologische macht begrafenisrituelen verbood tijdens de eerste insluiting. Door het als altijd besmettelijk beschouwde stoffelijk overschot te reïficeren en de verwanten op afstand te houden, is de doodsangst, die in normale tijden reeds latent was, verscherpt, bij gebrek aan omzetting in ceremoniën. En een angstige bevolking is des te meer manipuleerbaar. Als religie(9) nog steeds een psychosociale rol te spelen heeft, is het inderdaad in een catastrofale context, zoals Bertrand Méheust aangeeft: « […] als het aanhangen van een religieuze opvatting van de wereld de menselijke conditie in een bepaalde dimensie insluit, verruimt het haar tegelijkertijd door haar open te stellen voor een symbolische elders(10) « Hij betreurt het feit dat  » secularisatie […] eindigt met een « aanval » op alle symbolische software die zin gaf aan het menselijk leven(11) « .

Links verdedigt ook de therapeutische staat, met de aloude roep om herfinanciering van de gezondheidszorg(12). Door middel van verkiezingen wil en hoopt zij nog steeds de uitvoerende en wetgevende macht, die voor het neoliberalisme is gewonnen, te herkoloniseren, zodat de gulle linkerhand (weer) machtiger wordt dan de vorstelijke rechterhand. Waarom niet? Behalve dan dat in het covidisme sinister en dexter door elkaar worden gehaald: met welke hand schrijft een politie- of FOD-ambtenaar Volksgezondheid een boete uit wegens overtreding van gezondheidsmaatregelen? Wij zouden spontaan antwoorden « van rechts », maar het zou verstandig zijn te antwoorden « met beide handen ». Wat onze situatie kenmerkt is een totalitarisme met een gezondheidsvoorwendsel, met een gezicht dat afwisselend zacht en woest is, dat de wortel van de bescherming en de stok van de repressie hanteert, « welwillend » tegenover zijn bevolking aan wie het gezworen heeft alles te doen om hen in leven te houden: « Mijn beste medeburgers, jullie zullen de covid overleven(13)Daar zetten wij ons voor in! Maar op onze voorwaarden: de prijs die betaald moet worden voor het inperken van uw burgerlijke vrijheden zal exorbitant zijn. Plotseling ongeïnteresseerd in de vrijheid die zij tot maart 2020 koesterden, en alleen nog geobsedeerd door hun eigen veiligheid, knikken de consumenten-kiezers instemmend. Het « Ik doe wat ik wil » heeft plaats gemaakt voor « Ik doe wat zij willen ». En degenen die dat wel doen worden door het slijk gehaald door de mainstream media en de meutes van asociale netwerken, allen verenigd in « sanitaire correctheid ». 

Deze zoveelste ondergang van hedendaags links vraagt om een zoveelste pleidooi om zich te herpakken. Hoe? Een eerste stap zou zijn om het ideaal van de utopische socialisten te doen herleven, die ernaar streefden gelijkheid, rechtvaardigheid en vrijheid met elkaar te verbinden. Zoals de filosoof Martin Buber (1878–1965) het uitdrukte, « de Niet-marxistisch « utopisch » socialisme wil een weg die identiek is aan zijn doel. Hij weigert te geloven dat wij, rekenend op de komende « sprong », het tegendeel moeten voorbereiden van wat wij nastreven. Hij gelooft veeleer dat men, om te bereiken wat men nastreeft, nu de ruimte moet scheppen die nu mogelijk is, zodat het later kan worden gerealiseerd(14) « . Zijn vriend Gustav Landauer (1870–1919) was het daarmee eens en verklaarde dat het socialisme niet zou worden opgebouwd als een voortzetting van het kapitalisme, maar ertegen(15). Voorwaarde is echter wel dat we ons eerst ontdoen van het totalitarisme, als we George Orwell volgen. En als een verdere voorwaarde, om dat te maken aan het technische systeem, in navolging van Jacques Ellul, Lewis Mumford en Theodor Kaczinsky. De taak is titanisch! Een tweede benadering — die niet antinomisch is ten opzichte van de eerste — is het anarchistische voorstel opnieuw te onderzoeken. Zij beoogt de versterking van de sociale band, die thans in gevaar is ondanks de officiële oproepen tot solidariteit[sic] die het totale sociale feit van de individualistische onderwerping baren, die kan worden samengevat met de lapidaire formule « ik gehoorzaam in mijn eigen belang ». Franck Lepage, leider van de vereniging L’Ardeur, heeft zijn hoofd niet verloren tijdens deze epidemie, hij redt de eer van de linkse(16)Maar van een linkse partij die dicht bij de Gilets jaunes staat die wij bij Kairos mogen. Meer dan ooit is de uitkomst van de strijd onzeker, gezien wat Dwight Macdonald (1906–1982) schreef:  » Het historische proces presenteert zich vandaag als een veel complexer en tragischer probleem dan het leek aan socialistische en anarchistische denkers […] De sfeer van het onvoorspelbare, en misschien zelfs van het onkenbare, lijkt vandaag veel uitgebreider dan het toen was(17) « . Is wanhoop totaal viraal? Laten wij ons vastklampen aan het idee van emergentie, onvoorspelbaarheid en onwaarschijnlijkheid, om hulde te brengen aan Edgar Morin, die op 8 juli honderd jaar is geworden en de deken is van de Franstalige intellectuelen. 

Bernard Legros

Notes et références
  1. Revue du MAUSS. « Droite ? Gauche ? », La Découverte, n° 13, 1991, p. 8.
  2. À l’ère des médias de « nasse », d’Internet et de l’essor des neurosciences, il me paraît judicieux d’ajouter le préfixe « psycho » au traditionnel biopouvoir identifié par Michel Foucault.
  3. Dans un article publié sur Reporterre.net, Aude Vidal et Michel Lepesant appellent de leurs vœux une « démocratie sanitaire ». Dieu nous préserve d’un tel régime politique !
  4. Comme celle prétendant que les gouvernements feraient tout pour enlever les masques le plus vite possible, car l’identification des individus dans l’espace public est une nécessité. Eh bien il semblerait au contraire que le port de la muselière présente davantage de bénéfices que de coûts. En Chine, le coût est déjà surmonté : les caméras à reconnaissance faciale ont été reprogrammées pour identifier les individus masqués. Quant au bénéfice, en Occident, il s’appelle soumission individualiste. Cf. Martin Steffens, Pierre Dulau, Giorgio Agamben (postface), Faire face. Le visage et la crise sanitaire, Première partie, 2021.
  5. Cf. lanticapitaliste.org.
  6. Coupons l’herbe sous le pied des nouveaux héros, les très populaires fact-checkers : elle a quitté le PCF l’an dernier, après des décennies de bons et loyaux services.
  7. Précisons : sceptiques de la politique sanitaire et non de la réalité virale elle-même. Il me semble aussi fondamental de séparer covido-scepticisme et climato-scepticisme, bien que les deux postures aillent hélas souvent de pair.
  8. Olivier Rey, L’idolâtrie de la vie, Gallimard, 2020, p. 44.
  9. Certes, le covidisme peut être considéré aussi comme une nouvelle religion, mais une religion immanente, sans arrière-monde, qui n’a plus pour fonction que de relier (re-ligere) par la peur des individus atomisés.
  10. Bertrand Méheust, La nostalgie de l’Occupation. Peut-on encore se rebeller contre les nouvelles formes d’asservissement ?, La Découverte, 2012, p. 177.
  11. Ibidem, p. 153.
  12. Refinancement dont la condition est la croissance qui pollue et tue. L’ouroboros, serpent qui se mord la queue, est l’analogie qui convient dans ce cas.
  13. Quant aux autres causes de mortalité, elles sont ignorées.
  14. Martin Buber, Utopie et socialisme, L’Échappée, 2016, p. 47 (première édition en 1950).
  15. Cf. Gustav Landauer, Appel au socialisme, La Lenteur, 2019 (première édition en 1911).
  16. Avec lui, on pourrait encore citer Aurélien Bernier, Barbara Stiegler, Christian Laval, Manuel Cervera-Marzal, Laurent Mucchielli.
  17. Dwight Mcdonald, Le socialisme sans le progrès. The root is man, La Lenteur, 2011, p. 134.
Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Espace membre

Leden