Het onmogelijke ongeluk is drie keer gebeurd

Illustré par :

1. EEN TERUGBLIK OP EEN VERGETEN ONGELUK: THREE MILE ISLAND, 28 MAART 1979

Vóór de ramp in Fukushima was er Tsjernobyl, 25 jaar eerder. Maar het eerste catastrofale ongeval in de geschiedenis van de civiele kernenergie vond een paar jaar eerder plaats in de Verenigde Staten, het land waar de nucleaire industrie is geboren.

Het was 28 maart 1979, om vier uur ‘s ochtends. Door een onbekende oorzaak zijn de voedingspompen van het secundaire koelsysteem van reactor nr. 2 van de kerncentrale van Three Mile Island in Pennsylvania stil komen te liggen op(1). Hulp-stand-by pompen moeten normaal automatisch starten. Zij doen dit niet als gevolg van een menselijke fout tijdens de laatste onderhoudsoperatie. De resulterende temperatuurstijging van het water in het primaire circuit verhoogt de druk, waardoor een overdrukklep in het pressurisatormateriaal opengaat en de reactor en de turbine automatisch worden stilgelegd. Dit alles duurde 8 seconden.

De overdrukklep moet weer worden gesloten zodra de druk weer normaal is. Dan treedt een andere technische storing op: het controlelampje geeft een gesloten klep aan. De druk bleef dalen in het primaire circuit, dat leegliep door de klep die open was gebleven, waardoor 120 m³ hoogradioactieve stoom en water vrijkwam in het reactorcompartiment. Het hart begint te smelten. De bediener, die denkt dat het drukregelvat vol is, concludeert ten onrechte dat het primaire circuit ook vol is en schakelt handmatig het veiligheidsinjectiecircuit uit!

4 minuten 38 seconden zijn verstreken. Het primaire circuit komt rechtstreeks uit in het containment. De kern blijft smelten en de legering van de splijtstofbekleding (op basis van zirkonium) reageert met water tot grote hoeveelheden waterstof, die in de bovenste delen van de reactor worden opgesloten.

Om 6.45 uur, bijna drie uur na het begin van het ongeval, gingen de radioactiviteitsdetectiealarmen af. De manager van de centrale riep in paniek de noodtoestand uit en waarschuwde de plaatselijke autoriteiten, de gouverneur van de staat Pennsylvania en de Atomic Energy Commission (AEC) dat de gebeurtenis ernstige stralingsgevolgen voor de bevolking zou kunnen hebben. Om 10 uur ‘s morgens werd een spoedvergadering gehouden waaraan, naast ambtenaren van de fabriek, politieke vertegenwoordigers van verschillende niveaus, waaronder het Amerikaanse voorzitterschap, deelnamen. Het besluit om de omringende bevolking te evacueren wordt genomen zodra de explosie van de in de omhulling gevormde waterstofbel een aannemelijke hypothese is.

Pogingen van de exploitanten om het primaire circuit met water te vullen, hadden uiteindelijk in de namiddag succes; de brandstof werd geleidelijk afgekoeld. Vijf dagen lang probeerden de exploitanten van de centrale en deskundigen van de NRC (Nuclear Regulatory Committee) te begrijpen wat er aan de hand was en de afloop van de crisis te voorspellen. De reactor werd uiteindelijk weer onder controle gebracht, maar het eigenlijke verloop en de gevolgen van het ongeval werden pas veel later opgehelderd.

In 1979 verwierpen Amerikaanse nucleaire veiligheidsfunctionarissen de mogelijkheid van een kernsmelting, die zich toch voordeed. Pas zes jaar later werd, dankzij een sonde die in het reactorvat was gestuurd, het bewijs gevonden: 50% van het corium(2) was gesmolten en 20% was naar de bodem van het vat gezonken. Het ging niet door de tank, maar het kostte niet veel…

De officiële versie van de gebeurtenissen is dat de radioactieve uitstoot zeer beperkt was en geen gevolgen had voor de plaatselijke bevolking. In feite was de balans verre van verwaarloosbaar.

  • In de eerste uren kwam er een massale hoeveelheid radioactieve gassen vrij (enkele miljoenen miljarden Bq) (jodium, xenon en krypton), die niet werden gemeten, gezien de verwarring die er heerste;
  • In de daaropvolgende maanden kwamen periodiek radioactieve gassen vrij (grote hoeveelheden Krypton 85);
  • De grote hoeveelheden besmet water in het insluitings- en koelsysteem (respectievelijk 2 miljoen liter en 350.000 liter met een gemiddeld besmettingsniveau van 4 miljard Bq per liter) zijn in de loop van de tijd vrijgekomen.

Het is dan ook onjuist om het ongeval in te delen op niveau 5 van de INES-schaal, zoals de internationale controle-instanties hebben gedaan. Officiële prognoses van de gevolgen voor de gezondheid kwamen tot de conclusie dat de gevolgen van de door het ongeval veroorzaakte lozingen niet significant waren. Daarentegen werd in een studie over de periode 1979–1998, gepubliceerd in 2003(3), een significante stijging vastgesteld van het aantal gevallen van borstkanker en aandoeningen van het lymfatische en hematopoëtische weefsel in verhouding tot het vastgestelde niveau van blootstelling aan straling bij bewoners in de buurt van Three Mile Island.

Hoewel het TMI-ongeval noch een menselijke noch een ecologische ramp was zoals Tsjernobyl of Fukushima, bracht het wel de kwetsbaarheid aan het licht van een systeem voor elektriciteitsopwekking dat voorheen als onfeilbaar werd beschouwd.

Bij lezing van de gebeurtenissen blijkt dat een zeer ernstig ongeval, dat catastrofaal had kunnen zijn, zich heeft voorgedaan als gevolg van de onverwachte en derhalve onvoorziene combinatie van meervoudige storingen. Sommige verschijnselen die zich tijdens het ongeluk voordeden, waren nooit in overweging genomen. In de veiligheidsrapporten van Amerikaanse of Europese PWR’s van vóór 1979 zou men tevergeefs zoeken naar bewijzen voor een waterstofbel. Hoewel de reactie tussen zirkonium in de splijtstofbekleding en stoom goed bekend was, werden de fysische omstandigheden die nodig zijn om een aanzienlijke hoeveelheid waterstof te produceren niet haalbaar geacht. De feiten weerlegden deze hypothese grotendeels: in de eerste uren van het ongeval was de hoeveelheid geproduceerde waterstof voor de NRC-deskundigen voldoende om de mogelijkheid van een explosie te overwegen.

De ontzetting van exploitanten, officiële deskundigen en politici werd duidelijk voor het internationale publiek: het werd voor zorgvuldige waarnemers duidelijk dat in kerncentrales catastrofale ongelukken kunnen gebeuren. In de Verenigde Staten was het ongeval van Three Mile Island een ramp voor de nucleaire industrie: er werden geen orders voor nieuwe reactoren meer geplaatst, veel projecten werden geannuleerd en de bouwwerven liepen aanzienlijke vertraging op door de nieuwe eisen van de regelgevende instanties. Dit alles heeft ertoe bijgedragen dat de nucleaire optie financieel onhoudbaar is geworden.

Tot op heden zijn alle 99 in bedrijf zijnde kerncentrales in de Verenigde Staten vóór 1979 besteld en hun gemiddelde leeftijd is 35,6 jaar; 33 zijn ouder dan 40 jaar, 35 zijn tussen 35 en 40 jaar oud, 30 zijn tussen 21 en 30 jaar oud. Slechts één is jonger dan 20 jaar.

Pas in 2013 konden vier nieuwe bouwplaatsen worden opgestart, met aansluiting op het netwerk gepland voor 2019 en 2020. Een ander project loopt al sinds 1972 (!), namelijk dat van de reactor Watts Bar- 2, die vele jaren in de steek is gelaten en in 2014 weer in werking is gesteld.(4)

2. 1986: DE RAMP IN TSJERNOBYL.

De ramp van Tsjernobyl vond plaats op 26 april 1986. Het betrof een reactor van het RBMK-type, die sinds de jaren vijftig in de USSR is ontwikkeld. Vanuit veiligheidsoogpunt zijn er bepaalde kenmerken die deze reactor duidelijk onderscheiden van de drukwaterreactor (pressurized water reactor — PWR).

Boris Semenov, een van de Sovjet-veiligheidsdeskundigen en adjunct-directeur-generaal van de IAEA in 1983, benadrukte het lage risico van een dergelijke reactor: « een ernstig ongeval door verlies van koelvloeistof is praktisch onmogelijk « . In 1985 zei het hoofd van de centrale in Tsjernobyl, Nikolai Formin:  » De reusachtige reactor is ondergebracht in een betonnen silo en is uitgerust met milieubeschermende voorzieningen. Zelfs als het ongelooflijke zou gebeuren, zouden de controle- en veiligheidssystemen de reactor binnen enkele seconden uitschakelen… « (5)

We kunnen het zien. Het vertrouwen en de sereniteit van de Sovjetingenieurs was identiek aan die van hun westerse collega’s vóór Three Mile Island.

Het is waar dat de veiligheid van de RBMK-reactor is ontworpen om het maximale ongeval dat wordt voorzien aan te kunnen. Wat de PWR’s betreft, is dit het gevolg van een verlies van koeling door een breuk in de water-stoomsystemen.

De vraag is niet langer of een kernramp hier in Europa kan gebeuren, maar wanneer hij zal gebeuren

In Tsjernobyl was het scenario totaal anders dan dat van Three Mile Island. Om het ongeluk met dezelfde ontwerpbasis tegen te gaan, leverden de Sovjets modulaire insluitsystemen, waarbij de splijtstofelementen in bijna 1.700 onafhankelijk van elkaar sterke buizen werden geplaatst. In geval van verhitting treft de mogelijke kernsmelting dus slechts een beperkt aantal samenstellingen. De in het Westen wijd verbreide kritiek op het ontbreken van insluiting is dus niet echt gegrond, wetende dat, net als bij de PWR’s, het referentieongeval, namelijk het verlies van koelvloeistof, bepalend is voor de ontwerpbasis van de RBMK, en niet een onmogelijk geachte explosie, die zich wel degelijk heeft voorgedaan.

Het ongeval in Tsjernobyl werd niet veroorzaakt door een defect in het primaire circuit, maar door een « reactiviteitsexcursie (piek) die verband houdt met een onstabiele eigenschap die eigen is aan de RBMK en die het de reactor onmogelijk maakt gedurende langere perioden bij laag vermogen (minder dan 800 Mwth) te werken.(6) Het was de voortzetting van een experiment om de veiligheid te verbeteren dat paradoxaal genoeg het ongeluk veroorzaakte. In een poging om de werking van de reactor bij laag vermogen te stabiliseren, veroorzaakte het operationele team een plotselinge toename van de reactiviteit die leidde tot een eerste explosie, snel gevolgd door een tweede (waterstofexplosie). Deze dubbele explosie kon alleen plaatsvinden als gevolg van een reeks overtredingen van elementaire bedrijfsvoorschriften. De eerste explosie verpulverde de brandstof en schiep de voorwaarden voor de tweede, niet-nucleaire, maar grotere explosie die enkele seconden later plaatsvond. Er kwam een aanzienlijke hoeveelheid radioactief materiaal vrij, niet te vergelijken met Three Mile Island.

In Tsjernobyl in 1986 hebben de Sovjetautoriteiten alles in het werk gesteld om de omvang van de ramp te verhullen en te voorkomen dat correcte informatie werd verspreid. De politici hebben de medische wereld opgedragen te ontkennen dat er een verband bestaat tussen bepaalde pathologieën en blootstelling aan straling, met name bij de 600.000 liquidateurs. Sommige westerse regeringen lieten zich niet onbetuigd; de Franse regering en de nucleaire veiligheidsfunctionarissen van het land gaven de boodschap dat het grondgebied van het land volledig tegen stralingsgevaar moet worden beschermd. De Europese kakofonie uitte zich in België in inconsistente beslissingen over het opsluiten van vee: het Waals Gewest achtte het risico van besmetting van grasland verwaarloosbaar, terwijl de federale regering adviseerde het vee enkele dagen op stal te houden om te voorkomen dat het radioactief jodium zou binnenkrijgen. In de loop der jaren hebben de internationale instanties de gevolgen van de ramp voor de gezondheid opzettelijk geminimaliseerd.

Volgens gezamenlijke schattingen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de Internationale Organisatie voor Atoomenergie (IAEA), die in 2005 zijn gepubliceerd, bedraagt het aantal liquidatiedoden ongeveer 50 en het aantal sterfgevallen door kanker 4 000 in de drie landen die het meest door radioactieve fall-out zijn getroffen — Belarus, Oekraïne en Rusland. Meer recentelijk hebben dezelfde autoriteiten toegegeven dat een paar duizend gevallen van schildklierkanker kinderen in de meest besmette regio’s hebben getroffen (terwijl zij volhouden dat schildklierkanker meestal niet te genezen is!). Volgens de WHO heeft het ongeval in totaal minder dan 10.000 doden veroorzaakt en hebben niet meer dan 200.000 mensen aan de ziekte geleden. Deze ramingen zijn in hoofdzaak gebaseerd op het internationaal aanvaarde risicomodel van de Internationale Commissie voor Stralingsbescherming, een model dat door tal van feiten wordt tegengesproken en wordt betwist door veldstudies van Russische, Oekraïense en Wit-Russische wetenschappers, studies die door de verschillende internationale instanties volledig worden genegeerd onder het voorwendsel van publicaties die hoofdzakelijk in het Russisch zijn gesteld.

In december 2011 werd deze belachelijke rechtvaardiging van tafel geveegd dankzij de New York Academy of Sciences, die het belangrijkste corpus van het werk in het Engels heeft gepubliceerd.(7) Uit analyse van gegevens voor Wit-Rusland, Oekraïne en de Russische regio die het dichtst bij Tsjernobyl ligt, blijkt dat sinds de ramp :

- de algemene morbiditeit bij kinderen is in Belarus aanzienlijk toegenomen;

- het verschijnsel van vroegtijdige veroudering is duidelijk: de biologische leeftijd van de mensen die permanent in de besmette gebieden van Oekraïne wonen, ligt 7 à 9 jaar hoger dan de werkelijke leeftijd;

- Het vroegtijdige verouderingssyndroom is kenmerkend voor de 600.000 liquidateurs die de sarcofaag van Tsjernobyl hebben gebouwd; veel ziekten komen bij hen 10 tot 15 jaar eerder voor dan bij de bevolking in het algemeen;

- Genetische schade is duidelijk meetbaar door de wijdverbreide detectie van chromosoomafwijkingen. De genetische gevolgen van de ramp zullen honderden miljoenen mensen bereiken;

- Volgens deskundigen lopen bijna 1.500.000 mensen het risico op een schildklieraandoening, waarbij kanker de ernstigste vorm van schildklieraandoening is;

- In Wit-Rusland is de incidentie van alle kankerziekten tussen 1990 en 2000 met 40% gestegen.

Er zij op gewezen dat in West-Europa bepaalde regio’s nog steeds radioactief besmet zijn, met name in Noord-Scandinavië, Duitsland, Schotland en Polen, in die mate dat bepaalde producten uit die regio’s nog steeds ongeschikt zijn voor consumptie (wild, vis, paddestoelen), aldus de Europese Commissie.

Wat de gezondheid betreft, is uit het werk van Martin Tondel et al.(8) over kanker in Noord-Zweden een significante stijging met 11% van het aantal kankergevallen gebleken bij een cesium 137 besmetting van 100kBq/m².

3.VIER JAAR NA 11 MAART 2011 IS DE FUKUSHIMA-RAMP NOG STEEDS ONDER ONS

In de uren na het verlies van de controle over de kernreactoren van Fukushima ten gevolge van een verwoestende aardbeving en tsunami, bleek uit verslagen van Tepco, de eigenaar en exploitant van de centrale, het Japanse veiligheidsagentschap en de regering dat de situatie weliswaar ernstig was, maar dat de ramp nog steeds kon worden voorkomen. Het ongeval werd aanvankelijk beoordeeld op niveau 4 van de INES-schaal voor de ernst van nucleaire ongevallen, en vervolgens op niveau 5 (zoals bij Three Mile Island), maar enkele weken later werd het opnieuw beoordeeld op niveau 7 (zoals bij Tsjernobyl). Het was moeilijk te ontkennen wat voor iedereen duidelijk is geworden: Fukushima is een ramp.

Drie kernreactoren in meltdown, vier splijtstofdeactiveringsbassins die uiterst gevaarlijk zijn geworden, honderdduizenden mensen geëvacueerd, duizenden hectaren besmet, twee miljoen mensen bedreigd voor hun gezondheid, bergen radioactief afval die nog eeuwen moeten worden opgeslagen, permanent lozen van besmet water in zee…

Vier jaar later kunnen de geruststellende officiële toespraken van de Japanse regering en het vrijwel verdwijnen van recente informatie over de nasleep van de ramp in de westerse media ons doen geloven dat de situatie weer normaal en onder controle is. Dat is niet het geval. Het is waar dat de verwijdering van de splijtstofelementen uit het bassin van reactor nr. 4 in december 2014 is voltooid, waardoor de dreiging van een instorting met apocalyptische gevolgen eindelijk is weggenomen. Er moet echter nog veel worden gedaan op het gebied van de technische controle van de site, maar er moet ook een begin worden gemaakt met het verwijderen van de splijtstof uit de bassins van de andere reactoren (in 2019?) en vooral moet een begin worden gemaakt met het verwijderen van de gesmolten splijtstof uit de reactoren 1, 2 en 3. 30 tot 40 jaar zijn hiervoor gepland.

Volgens het IRSN (Institut Français de Protection des Radiation et de Sûreté Nucléaire) moeten de aangekondigde termijnen worden beschouwd als ordes van grootte, « wetende dat er nog belangrijke operaties van grondige karakterisering van de toestand van de installaties, alsmede onderzoekswerkzaamheden moeten worden uitgevoerd ». Deze diplomatieke en zelfingenomen taal verraadt de situatie: wij zijn nergens.

Maar afgezien van deze enorme beheersproblemen, die onder moeilijke veiligheidsomstandigheden moeten worden uitgevoerd (met name voor de duizenden werknemers, die aan hoge stralingsdoses worden blootgesteld), is het het lijden van de bevolking waarmee rekening moet worden gehouden. Bovenal is er de voortdurende bezorgdheid over de gezondheid als gevolg van blootstelling aan radioactiviteit. Schildklieraandoeningen zijn een grote zorg. Dit is des te meer gerechtvaardigd omdat het precedent van Tsjernobyl en het ontbreken van preventieve beschermingsmaatregelen in de uren na de eerste radioactieve uitstoot ons moeten doen vrezen voor een escalatie. De algemene situatie laat weinig ruimte voor twijfel; de menselijke, ecologische en economische catastrofe is nog niet voorbij, wat de « Japanse ambtenaren » ook zeggen.

In plaats van de ernst van de problemen te erkennen, volhardt de regering in haar houding van ontkenning. Om ervoor te zorgen dat Tokio de Olympische Spelen van 2020 kan organiseren, aarzelde premier Shinzo Abe niet om brutaal te liegen dat de situatie onder controle was en dat de gevolgen van het ongeval beperkt waren tot de locatie van de centrale. De politieke gevolgen van de ramp blijven niet beperkt tot deze gebeurtenis. In december 2013 heeft het parlement een wet aangenomen die de openbaarmaking van zogenaamde « gevoelige » informatie die onder het staatsgeheim valt, verbiedt. Volgens de laatste jaarlijkse Reporters Without Borders persvrijheidsindex is Japan gezakt naar de 59e plaats. Vóór 11 maart 2011 stond Japan op de 11e plaats.

Het doel is het imago van Japan in de ogen van de internationale opinie te redden en, met de medeplichtigheid van de internationale instanties die belast zijn met nucleaire veiligheid en gezondheid (IAEA en WHO), de boodschap uit te dragen dat het heel goed mogelijk is om na een ernstig nucleair ongeval in een besmet gebied te leven. In Wit-Rusland had het door de EU gefinancierde Ethos-programma na het ongeval van Tsjernobyl tot doel te laten zien hoe men in een besmet gebied kan leven en zo de bevolking te helpen zich met een onaanvaardbare situatie te verzoenen. Hetzelfde programma werd opgezet in Fukushima …

4. WANNEER HET ONMOGELIJKE WAARSCHIJNLIJK WORDT

De drie catastrofale ongelukken die kernreactoren buiten werking stelden en een radioactieve kernsmelting veroorzaakten, waren onmogelijke ongelukken. Zij vonden plaats in een scenario dat door de veiligheidsinstanties niet was voorzien. Telkens hebben gelijktijdige of opeenvolgende storingen en ondenkbare menselijke fouten geleid tot een situatie die werd verworpen door deskundigen voor wie het volstrekt onwaarschijnlijke synoniem is met het onmogelijke.

Onmogelijk was de vorming van een waterstofbel die kon exploderen bij Three Mile Island. Onmogelijk was de nucleaire excursie in een RBMK-reactor en de explosie van een reactor in Tsjernobyl. Onmogelijk was een aardbeving van magnitude 9, gevolgd door een tsunami en de uitschakeling van alles wat drie reactoren in Fukushima veilig maakte om te werken.

Na Three Mile Island kon een zelfgenoegzame publieke opinie door een doeltreffende desinformatiecampagne worden gerustgesteld: alles welbeschouwd was het allemaal niet zo ernstig; bovendien waren er geen slachtoffers en was de radioactieve uitstoot onbeduidend. Naar de hel met de alarmisten!

Na Tsjernobyl kon de verouderde Sovjettechnologie en het gebrek aan ernst van de operatoren gemakkelijk de westerlingen geruststellen en geloof geven aan het idee dat een dergelijke ramp hier ondenkbaar was.

Wat kunnen we na Fukushima, in een land dat aan de spits van de moderniteit staat, anders zeggen dan dat het noodlot en het uitzonderlijke en ondenkbare karakter van een tsunami van een dergelijke omvang op andere plaatsen een onheilspellende uitwerking hebben?

Helaas voor de gelovigen, verblind door hun technisch geloof, zijn de feiten onweerlegbaar: 50 jaar kernenergieproductie in de wereld hebben drie onmogelijke ongelukken gekend en vijf meltdowns van radioactieve kernen (drie in Fukushima). De vraag is niet langer of een kernramp hier in Europa kan gebeuren, maar wanneer.

Ofwel aanvaarden we dit sombere vooruitzicht en bereiden we ons voor op een leven in een besmet gebied gedurende tientallen jaren. Ofwel wordt de sluiting van alle in bedrijf zijnde kernreactoren geprogrammeerd, te beginnen met de gevaarlijkste, d.w.z. die welke zich bevinden in seismische zones en dichtbevolkte industriegebieden, zoals Doel en Tihange.

Paul Lannoye

Notes et références
  1. Ce réacteur était du type PWR (à eau pressurisée) comme ceux de Doel, Tihange et Chooz.
  2. Le corium est le magma résultant de la fusion des métaux du cœur et de l’uranium combustible.
  3. E.O.Talbott et al., Long term follow-up of the Residents of the Three Mile Island Accident area : 1979–1998 ;Environmental Health Perspectives ; Vol 111 n° 3 ; mars 2003.
  4. Mycle Schneider et Antony Froggatt, « World nuclear industry statut report 2015 », juin 2015.
  5. Les deux citations sont de Jean-Pierre Pharabod et Jean-Paul Shapira, tous deux ingénieurs et spécialistes du nucléaire, dans leur ouvrage « Les jeux de l’atome et du hasard », Calmann-Lévy, 1988.
  6. La puissance thermique au cœur du réacteur n’est pas la puissance électrique ; les 2/3 de la puissance sont perdues sous forme de chaleur.
  7. A.Yablokov, V. Nesterenko et A. Nesterenko : Chernobyl ; « Consequences of the catastrophe for people and the environment » ; Annals of the New York Academy of Sciences ; Vol 1181, déc. 2011.
  8. Martin Tondel et al., « Increase of total cancer incidence in North Sweden due to the Tchernobyl accident? »Journal of Epidemiol.Community Health, n° 58, 2004.
Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Espace membre

Leden