ETHISCHE » CONSUMPTIE, VOORBIJ ELITAIRE NICHES

Illustré par :

Ethische », « verantwoorde », « kritische » of « alternatieve » consumptie rond voedsel neemt toe, of het nu gaat om biologisch, fair trade of lokalisme dat producenten en consumenten samenbrengt. Het ontvouwt zich via meervoudige zogenaamde alternatieve agrovoedingsnetwerken en wordt algemeen voorgesteld, zowel in de literatuur als in het discours van activisten, als de meest veelbelovende manier waarop individuen kunnen reageren op de groeiende bezorgdheid op sociaal en milieugebied. Maar er wordt ook steeds meer over gediscussieerd. 

Deze alternatieve agrovoedingsnetwerken kunnen worden gezien als de bouwstenen waarrond nieuwe vormen van governance van agrovoedingssystemen kunnen worden gearticuleerd. Velen beschouwen ze als « niches » waar sociaal-technische innovaties broeden die het mogelijk maken om via vertaalprocessen de logica van het dominante systeem ter discussie te stellen, discursieve, politieke en operationele steunpunten te ontwikkelen die er rechtstreeks op inwerken om het diepgaand te transformeren, te herconfigureren. 

Maar zij kunnen ook een epifenomeen zijn, utopisch en beperkt tot de tussenruimten. Zijn zij uiteindelijk niet slechts segmenten van de dominante logica’s waarin een handvol bevoorrechte consumenten verwikkeld zijn, die zich slechts willen onderscheiden of willen toetreden tot gedeeltelijke en kortstondige microsystemen van verzet die slechts zouden leiden tot persoonlijke zelfwaardering? Steeds meer waarnemers wijzen op de dubbelzinnigheden van het label « alternatief » dat door deze netwerken wordt verdedigd. Zij zouden niet alleen grotendeels afhankelijk blijven van het dominante regime, dat hen conditioneert, maar zij zouden ook doorkruist worden door de logica’s ervan, zoals de keuze en de individuele verantwoordelijkheid van de consument-burger, de ondernemingsgeest, of « liefdadigheid » als een manier om de meest kwetsbare delen van de samenleving te steunen. Bovendien zouden deze netwerken bijdragen tot de reproductie, of zelfs de versterking, van de neoliberale logica’s, zowel op operationeel niveau — met name door zich opnieuw technisch-economische en cognitieve referentiepunten toe te eigenen (ontwikkeling van particuliere certificatiesystemen, bijvoorbeeld) — als op ideologisch niveau, door de actoren van het maatschappelijk middenveld de illusie van een « radicaliteit » te geven die in feite niet zou leiden tot enige opening van de politieke ruimte van mogelijkheden. 

Ten slotte vestigt ander werk over sociale bewegingen in oppositie tegen het dominante systeem de aandacht op het zelfversterkende karakter dat hun strategieën kunnen aannemen. De praktijken en discoursen die daar worden gehanteerd, kunnen slechts worden gestuurd door een logica van reproductie van de voorwaarden van hun eigen ontstaan, waardoor aspiraties en activisme in de richting van werkelijk emancipatorische veranderingen worden gesmoord. 

Het is dit laatste punt dat wij kort willen onderzoeken. De kwestie van de belemmeringen voor de toegang tot deze zogenaamde alternatieve netwerken, of deze belemmeringen nu materieel, cultureel, symbolisch, enz. zijn, is uiteraard van fundamenteel belang in het debat over de toekomst van deze uitwisselingssystemen en hun potentieel om het agro-voedsellandschap te veranderen. 

Talrijke studies wijzen in de eerste plaats op een economische belemmering die verband houdt met de kosten van een voeding van gedifferentieerde kwaliteit. Daaruit blijkt dat het profiel van ethische consumenten zowel in de VS als in Europa wordt gedomineerd door overwegend vrouwelijke stedelingen met een bovengemiddeld inkomen en een vrij hoog opleidingsniveau. In Frankrijk, bijvoorbeeld, merkt Claire Lamine op dat bij de AMAP’s duidelijk geen of slechts zeer zelden kansarme huishoudens zijn betrokken. Ook belangrijke culturele factoren spelen een rol bij de beweegredenen van ethische consumenten. Sociaal en cultureel kapitaal, toegang tot bepaalde soorten discours, en informatie over agro-voedselgerelateerde problemen zijn ook elementen die bepalend zijn voor het gebruik van alternatieve kanalen. De beschikbaarheid van tijd wordt nog steeds genoemd als een beperkende factor, bijvoorbeeld voor de betrokkenheid bij de werking van deze netwerken of voor de voedselbereiding. 

Biologisch en micro-lokaal kunnen worden gezien als niches die een gelaagdheid van het voedselsysteem bestendigen, voorbehouden aan een bevoorrechte economische klasse 

Misschien nog belangrijker is dat sociaal en cultureel kapitaal in twee richtingen kan werken; als barrière kan het ook fungeren als een sociale marker, of in de woorden van Marjorie DeVault (1991), « een arena van zelfexpressie ». Deze netwerken, zoals ze nu zijn georganiseerd, zouden opnieuw een dynamiek van segmentering, van differentiatie, van het voedselsysteem, op basis van inkomen en sociale klasse, invoeren, terwijl deze fragmentering die verband houdt met de toegangsmogelijkheden tot voedingsmiddelen (gedeeltelijk) was afgezwakt door het industriële agro-voedselsysteem en de logica van massaconsumptie die tot een democratisering van deze toegang heeft geleid. Biologisch en micro-lokaal leven kunnen daarom worden gezien als postfordistische niches die een gelaagdheid van het voedselsysteem bestendigen, waarbij deze niches, die inspelen op voedselangst, zijn voorbehouden aan een bevoorrechte economische klasse. In de Verenigde Staten gaan onderzoekers zelfs zo ver dat zij menen dat deze niches een instrument van sociale onderdrukking zijn in handen van de elites om hun positie te versterken. 

Deze kwestie van opsluiting in identiteitsniches die in stand worden gehouden door zorgen die uiteindelijk heel individueel blijven, staat centraal in de vernieuwing van de kritiek op het huidige consumentisme. In verband met deze kritiek willen wij twee punten van overweging aanreiken om te benadrukken dat deze naturalisatie of nieuwe segmentering van de toegang tot levensmiddelen op basis van economische en sociaal-culturele breuklijnen veel complexer is dan zij lijkt. 

Het eerste element betreft het profiel van deze « verantwoorde » consumenten en de economische belemmering om toegang te krijgen tot het consumptiemodel dat wordt voorgesteld door alternatieve agrovoedingsnetwerken, zoals gezamenlijke inkoopverenigingen of AMAP’s. In de eerste plaats dient erop te worden gewezen dat de grote meerderheid van de studies en enquêtes waarin het profiel van de regelmatige deelnemers aan deze circuits is onderzocht, weliswaar wijzen op een dominant midden- tot bovenklasseprofiel, maar tevens aantonen dat dit profiel geenszins de sociaal-economische kenmerken van de deelnemers uitput. Uit waarnemingen in sommige GAC’s in Wallonië blijkt dat zij ook mensen met lage inkomens (werklozen, studenten) aantrekken, die geïsoleerd of gemarginaliseerd zijn. Wat het effectieve lidmaatschap betreft, moet de economische belemmering zeker worden gerelativeerd. Dit is in overeenstemming met het werk dat in de Verenigde Staten is verricht op het gebied van voedselaankopen over korte afstanden (zie bijvoorbeeld Zepeda en Li, 2006, voor een samenvatting). Daarnaast zien we binnen deze collectieve ervaringen rond voedselconsumptie ook initiatieven ontstaan die de toegang voor mensen met bescheidener middelen vergemakkelijken. Dit varieert van de mogelijkheid van uitgestelde of gespreide betalingen (in het geval van AMAP’s), tot volledig wederkerige systemen, via gedifferentieerde prijzen naar gelang van de situatie van de huishoudens of vormen van financiële participatie via werk. 

Deze dimensie van solidariteit brengt ons bij de tweede en meer essentiële gedachtelijn, die betrekking heeft op de openheid en het inclusieve potentieel van deze netwerken, die een alternatief beogen te zijn. Het gaat over de mogelijkheden die deze ruimten bieden om autonomie te herwinnen in keuzes en praktijken tegenover de « kolonisatie van de geleefde wereld » (Habermas) door de markt en machtssystemen en tegenover een gevoel van machteloosheid om de maatschappij te veranderen via de klassieke kanalen van de representatieve democratie. Zij stellen ons in staat « in beweging te komen » en een kritiek in praktijk te brengen op het consumentisme, op de marktinstellingen die gereduceerd zijn tot een individualistische, geprivatiseerde en normatieve monetaire uitwisseling, en op alle vormen van macht die deze instellingen versterken. De reikwijdte van deze alternatieve agro-voedselnetwerken kan niet worden herleid tot een vernieuwing van de uitwisselingspraktijken, tot het inzetten van varianten in de afzetcircuits. Hoewel individualistische beweegredenen de deelname aan deze initiatieven domineren (« goede producten tegen goede prijzen »), zijn het ook plaatsen voor concrete experimenten met nieuwe verhoudingen tot de markt en nieuwe vormen van burgerparticipatie in het publieke debat. 

Wij kunnen vier assen onderscheiden waarlangs de kritiek op het consumentisme en de machtsinstellingen via deze netwerken van producenten en consumenten kan worden geconcretiseerd. 

De eerste as is de relatie met de natuur, via de reconstructie van de banden tussen landbouw en grond, die wordt gestimuleerd door gemeenschappelijke aankoopgroepen of systemen van het type AMAP. Geconstateerd kan worden dat de overgrote meerderheid van deze initiatieven de eis (of op zijn minst de duidelijke wil) heeft zich te bevoorraden met biologisch voedsel of voedsel dat in de biologische geest is geproduceerd, of zelfs nog strikter is. Deze vraag naar agro-ecologische praktijken in korte circuits maakt het mogelijk om specifieke, plaatselijk gecontextualiseerde articulaties te vinden (bodem, klimaat, topografie, .…) tussen menselijke en niet-menselijke (of natuurlijke) elementen. Zij verzet zich dus tegen de neoliberale logica’s die de betrekkingen van de producenten met hun natuurlijke omgeving kunstmatig willen normaliseren. Deze verwoording van korte biocircuits maakt het mogelijk los te komen van het louter milieukundige discours over biologisch (dat een verhaal is van het neoliberale project). Het moet ook worden begrepen als meer dan alleen verzet tegen de grote agro-industriële conglomeraten. Daarom zijn kortsluitingen en vooral de bijbehorende korfsystemen, en nog meer het AMAP-systeem, van fundamenteel belang. Door de banden tussen de consumenten en hun natuurlijke omgeving te herstellen, verzetten zij zich tegen de liberaal-groene visie. In combinatie met participatieve garantiesystemen (of gewoonweg trustsystemen) dragen zij er aldus toe bij dat de producent zich zijn landbouwsysteem opnieuw toe-eigent en hem bevrijdt van bepaalde vormen van technische en economische insluiting. 

Vertrouwen en participatieve controle op produktiemethoden en kwaliteit zijn niet de enige (her)uitvindingen van marktverhoudingen die deze initiatieven voorstellen. De verandering van de marktregels en ‑instellingen biedt een tweede analysemogelijkheid die ons ertoe moet brengen deze netwerken niet alleen vanuit het oogpunt van een nieuwe segmentering van de consumptie te zien. Beperking van de keuze aan producten en hoeveelheden, deelname van de leden aan productieregelingen, prijsonderhandelingen, uitwisselingen 

18

Het delen van produkten (en ervaringen) tussen producenten voor het samenstellen van gemeenschappelijke manden, enz. zijn allemaal praktijken die de marktconventies uitdagen. Deze netwerken zijn ook plaatsen voor debat, voor de circulatie van informatie, voor mogelijkheden om iemands vermogen om individueel en collectief subject te zijn te vergroten, en dus voor subjectivering. 

De derde as is de constructie, rond voedsel, van sociale economie-ervaringen die verder gaan dan de visie die de « ethische » consument ziet als de gewapende vleugel van het sociale protest. De kritiek van het lokalisme suggereert dat deze voedselnetwerken pas echt radicaal worden als ze uit het kader breken dat door de productie-consumptieketens wordt bepaald. Wij constateren echter dat vanuit deze netwerken steeds meer ruimten voor solidariteit, initiatieven voor de onderlinge aankoop en huur van grond, integratie van gemarginaliseerden of gehandicapten, collectieve tuinen, programma’s voor plattelandsontwikkeling worden ontwikkeld. Rond deze uitwisselingsnetwerken worden meervoudige vormen van sociale rechtvaardigheid opgebouwd, verankerd in lokale contexten, niet normatief of opgelegd door al te bepalende principes. Door deze verbreding van hun raison d’être kunnen deze netwerken dus een « alternativiteit » opbouwen die zich duidelijk onderscheidt van de conventionele logica’s. Niet in een logica van « niches » of opsluiting, maar door een geleidelijke integratie van alle componenten van een echte territoriale ontwikkeling, met een herbevestiging van een sector van de sociale economie als een belangrijk onderdeel van deze ontwikkeling. 

Institutionele verankering en schaalvergroting van acties is de vierde as. Wij zijn duidelijk getuige van bewegingen van structurering en netwerkvorming van talrijke kleine initiatieven die voortdurend opkomen. Hoewel deze dynamiek zich in de verschillende landen en regio’s in een verschillend tempo en op verschillende manieren manifesteert, kan zij overal worden waargenomen. Ook al blijft de kwestie van de onafhankelijkheid van elke vorm van overheidsgezag een bron van discussie en zelfs spanning binnen de netwerken, toch ontstaan er institutionele verankeringen en vormen van officiële erkenning. Geconstateerd kan worden dat groepen onder de paraplu van een coördinatiestructuur niet alleen overheidsfinanciering beginnen te ontvangen, maar ook steeds meer betrokken worden bij de ontwikkeling van het landbouw- en plattelandsontwikkelingsbeleid. Het is ook duidelijk dat uitgebreide netwerkvorming het delen van ervaringen, het bespreken van ideeën of het uitvoeren van studies vergemakkelijkt. Bovendien zien we door deze structurering ook op regionaal niveau convergenties ontstaan tussen deze consumentengroepen, landbouworganisaties of andere verenigingen die duurzame productie en consumptie ondersteunen. Vormen van samenwerking met overheidsinstanties en andere actoren in de voedselketen voor gecoördineerde projecten op stads- of regionale schaal, zoals de Ook in Noord-Amerika zijnvoedselraden in opkomst (bijvoorbeeld het project « Food and Land Belt » van de vereniging Barricade in de regio Luik). Zij komen tot uiting in de geleidelijke opbouw van een gemeenschappelijke en zichtbare identiteit rond de waarden van voedselsoevereiniteit. Tenslotte wordt het op internationaal niveau voor vertegenwoordigers van deze « solidaire » consumenten gemakkelijker om deel te nemen aan diverse evenementen van de transnationale mobilisatie voor voedselsoevereiniteit. Deze structuren en allianties tonen aan dat alternatieve agrovoedingsnetwerken niet langer kunnen worden beschouwd als een vage verzameling van actoren die elk hun eigen agenda nastreven. 

Etienne Verhaegen Centrum voor Ontwikkelingsstudies, UCL 

Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Leden