ECOLOGIE EN ONDERWIJS

Illustré par :

In de vele debatten over ecologie worden gegevens en statistieken vaak gebruikt en misbruikt. Zij proberen de mensen ervan te overtuigen geen vlees meer te eten door met cijfers aan te tonen dat voor een kilo rundvlees 5 of 10 keer meer water nodig is dan voor dezelfde hoeveelheid energie in granen. We proberen anderen te overtuigen door de hoeveelheid kooldioxide te vergelijken die wordt uitgestoten door een elektrische of een handtandenborstel… Alsof milieukwesties kunnen worden teruggebracht tot optellen en vermenigvuldigen. Deze eenzijdige benadering verraadt ongetwijfeld het onvermogen van onze samenlevingen om het probleem bij de wortel aan te pakken. Het is nu duidelijk dat de kwestie elders ligt en dat wat werkelijk van belang is niet met behulp van statistieken kan worden geconceptualiseerd. Men kan alleen maar vaststellen dat deze lawine van cijfers totaal niet doeltreffend is, aangezien er niets verandert. Ondanks de schijnbare objectiviteit van de cijfers (die verondersteld wordt iedereen te overtuigen) zijn er altijd meer auto’s (zelfs in onze landen), meer gebruikers van het luchtvervoer (zelfs in onze landen), meer geproduceerde en verbruikte elektriciteit, meer huizen en smartphones… Als er niets echt verandert, komt dat misschien juist omdat we, door deze cijfers en geleerde berekeningen te gebruiken, verzuimen het echte probleem te bespreken. Hoe zijn onze samenlevingen in staat om individuen in te stellen die diep onwetend zijn over wat hen in leven houdt? Hoe kan een samenleving ertoe leiden dat haar burgers zich — op volwassen leeftijd — nog steeds niet bewust zijn van het verband tussen hen en hun omgeving? Als er niets verandert, is dat niet omdat wij ongevoelig zijn voor de objectiviteit van getallen, maar veeleer omdat onze psychische constructie — onze manier om de wereld spontaan waar te nemen — gebaseerd is op een totaal gebrek aan aandacht voor de banden die wij met onze omgeving weven.

De eerste taak bestaat er dus in deze spontane voorstelling van ons wezen en van de relaties die wij met onze omgeving hebben, te veranderen. Het is duidelijk dat het onderwijs, dat deze rol op zich zou kunnen — en moeten — nemen, geen rekening houdt met deze overwegingen en aldus deelneemt aan de vorming van gewetens die zich niet bewust zijn van de banden die hen met hun omgeving verbinden. Inderdaad, wat leren wij de kinderen op onze scholen? Zij krijgen les in wiskunde, geschiedenis, natuurkunde, scheikunde, biologie… Zij leren de regels van het meesterschap, zodat zij zelf in staat zullen zijn dit meesterschap in de nabije toekomst te reproduceren. Met andere woorden, zij worden 32 uur per week opgeleid om goede technici te worden. Er wordt hun echter weinig of niets verteld over de gevolgen van deze controle. Hoewel sommige leerkrachten deze onderwerpen natuurlijk in hun lessen aan de orde kunnen stellen (zoals in ethiek, godsdienst, aardrijkskunde en sociale studies of zelfs wetenschap), maakt dit leren geen deel uit van het leerplan (behalve op anekdotische wijze) en zal het dus alleen ter sprake worden gebracht als een leerkracht daar zin in heeft. Ons onderwijs — dat zogenaamd objectiviteit en kennis wil bijbrengen — stelt zich er daarom toe tevreden uit te leggen hoe men moet meesteren zonder ooit te spreken over de inmiddels indrukwekkende hoeveelheid vergaarde kennis over de vele schadelijke gevolgen van meesterschap. Zo denigreert het nationale onderwijssysteem gewoon een heel corpus van wetenschappelijke literatuur. De benadering van kernenergie beperkt zich in de meeste gevallen tot het uitleggen hoe een reactor werkt, zoals de fysische en chemische eigenschappen van kernfusie en kernsplijting. Er wordt weinig of niet gesproken over de gevolgen van de nucleaire industrie: van de winning van delfstoffen, de rampen van Fukushima en Tsjernobyl, de opslag van afvalstoffen en de vele controversiële projecten (zoals die in Bure in Frankrijk), tot de exponentiële groei van de elektriciteit die, zonder onderbreking sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog, de toevlucht tot dergelijke vormen van energie noodzakelijk heeft gemaakt…

Evenzo worden de beginselen van kinetische energie en de wiskundige vergelijkingen voor het berekenen van de snelheid van een auto wel aan onze kinderen uitgelegd, maar wordt er weinig of niets gezegd over de desastreuze gevolgen van de auto. Er wordt zelden ingegaan op de vervuiling door fijne deeltjes, of op de beangstigende gevolgen van hydraulic fracturing of oliewinning, die al sinds het begin gebieden als het Amazonegebied of Nigeria verwoest. Tenslotte wordt er met geen woord gerept over de vele externe gevolgen van het gebruik van chemische stoffen in de landbouw: zoals de algemene vervuiling van ons milieu door synthetische moleculen, de vermindering van de menselijke vruchtbaarheid of de toename van chronische ziekten… Om elk misverstand te voorkomen, zij erop gewezen dat sommige professoren deze onderwerpen wel behandelen, maar dat de tijd die zij daaraan besteden in geen verhouding staat tot de tijd die zij besteden aan de beschrijving van de fysisch-chemische processen die bijvoorbeeld bij een kernreactie aan het werk zijn. Er zij ook op gewezen dat het er hier niet om gaat kritiek te leveren op de leerkrachten — die opmerkelijk werk verrichten — maar veeleer om de kracht en de greep van de « vooringenomenheid » op onderwijsgebied in onze samenlevingen aan te tonen. De wereld kennen waarin wij leven betekent niet alleen de wetten ervan kennen… De wereld kennen waarin wij leven betekent ook — en vooral — de verbanden begrijpen die ons met onze omgeving verbinden. Helaas is dit werk niet gedaan en worden deze verbanden niet voldoende toegelicht. Aldus houdt het onderwijs de ontkenning in stand en draagt het bij tot de ontwikkeling van een bewustzijn dat losstaat van de werkelijkheid. Het nationale onderwijssysteem is dus een machtige bondgenoot in de bestendiging van het bestaande model. Verre van haar oorspronkelijke doel dient zij niet om te « bevrijden », door het bewustzijn te verlichten, maar om aspirant-mensen te binden aan het streven naar meesterschap door de bestendiging van de technische relatie die wij nu met onze omgeving hebben.

Er zou echter niet veel voor nodig zijn om het nationale onderwijs terug te brengen tot zijn oorspronkelijke doel. Het zou genoeg zijn als we evenveel uren besteedden aan het leren van de wetten van het universum als aan de gevolgen van meesterschap. Maar bovenal moet de school de plaats worden waar men de specifieke kenmerken van het leven op aarde leert kennen. Wij zouden onze kinderen dan helpen begrijpen wie zij zijn en in wat voor wereld zij leven. In het bijzonder zouden we leren over de vele en gevarieerde interacties die alle levende organismen met hun omgeving hebben. Wij zouden eindelijk begrijpen dat onze omgeving niet louter een drager is, die naar believen kan worden gesneden en gehakt, maar DE voorwaarde van ons bestaan. Zo zouden zij kennismaken met de specificiteit van hun wezen en hun wereld. En daarbij zou men rekening houden met alle wetenschappelijke literatuur en niet alleen met datgene wat beheersing mogelijk maakt. Literatuur die nu al zo’n vijftig jaar onophoudelijk aantoont dat onze relatie met het milieu gevoelsmatig destructief en diep nihilistisch is, omdat zij uitsluitend gebaseerd is op onderwerping en overheersing. Door rekening te houden met deze indrukwekkende literatuur zouden zij worden opgeleid in objectiviteit… Is dit uiteindelijk niet de rol van alle onderwijs in democratische samenlevingen?

Julien Lebrun, leraar en essayist

Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

Log in.