WAT TE DOEN MET INDIVIDUELE VRIJHEID?

« Wij zijn de gedegenereerde kinderen geworden van een onethisch voluntarisme, maar met een etiket: « vrijheid »(1).  »

André Guigot

« Een ethiek, ecologisch gesproken, is een grens die wordt opgelegd aan de vrijheid van handelen in de strijd om het bestaan(2).  »

Aldo Leopold

« De verkondigde universaliteit van de mensenrechten wordt geëvenaard door de effectieve globalisering van onmenselijke systemen(3).  »

Mark Hunyadi

In onze liberale democratieën, die schijnheilig de vrijheid blijven ophemelen, met inbegrip van de vrijheid van meningsuiting en mening, is het paradoxaal genoeg gevaarlijk geworden om zelfs maar rationeel te discussiëren over bepaalde onderwerpen zoals bevolkingscontrole, « samenzwering » en vooral moraal, het gevoelige onderwerp van het moment sinds de #metoo-affaire. In de pers is dit een schande geworden voor satirici, wier activiteiten worden bedreigd. Laten we het luid en duidelijk zeggen: dit is een slechte tijd voor de vrijheid van meningsuiting! Omdat wij geen adverteerders (on)willen behagen, durven wij ons bij Kairos te uiten, maar niet zonder soms op de asociale netwerken te worden blootgesteld aan beschuldigingen en beledigingen door de onvermoeibare militie van de rechtsdenkenden. Met de cocktail van emotie-verontwaardiging-invectief-sarcasme-verachting, of erger, zijn politieke discussie en democratisch debat in de problemen! Slecht weer dus voor de vrijheid van meningsuiting… maar goed weer voor de individuele vrijheden van de consument! Het lijkt mij dat in dit historische stadium in de eerste plaats de cultus van de individuele vrijheid, ook wel persoonlijke soevereiniteit, selfhood, onafhankelijkheid of autonomie genoemd — niet vaak met de vereiste semantische precisie — ter discussie moet worden gesteld. In de politieke filosofie is de zaak al oud. In De fabel van de bijen (gepubliceerd in 1714 en opnieuw in 1729) moedigde Bernard Mandeville de vrijheid aan om te handelen naar iemands particuliere ondeugden, waarvan hij geloofde dat die « openbaar fortuin » zouden brengen. Minder provocerend verheerlijkte John Locke de individuele vrijheid, die hij paradoxaal genoeg beschouwde als het beste middel om het welzijn van de samenleving als geheel te bereiken. Drie eeuwen later is zijn lesje wel geleerd. Of men zich nu liberaal noemt (noodzakelijkerwijs), anarchist (ook noodzakelijkerwijs), aanhanger van de « persoonlijke ontwikkeling » (vooral!), of zelfs socialist, marxist, republikein, monarchist, ecoloog of degrowthist, de individuele vrijheid wordt gezien als een totaal maatschappelijk gegeven dat met de moderniteit werd ingesteld (historisch gezien) en als een definitieve verworvenheid van de democratie (politiek gezien). Het onderscheid tussen positieve vrijheid — die van politieke participatie — en negatieve vrijheid — die van privé-genot en vrijwaring van dwang — werd in de Verlichting gemaakt, waarbij de laatste de eerste overvleugelde naarmate de kapitalistische consumptiemaatschappij voortschreed. Wie kent dit onderscheid vandaag nog? Naast moraal en sociabiliteit zag Jean-Jacques Rousseau vrijheid als een menselijke specificiteit die gehoorzaamheid oplegt aan de wet die men zichzelf heeft voorgeschreven, een idee dat later door Cornelius Castoriadis werd overgenomen onder de naam autonomie. Hij betoogde dat het doel van de politiek niet geluk is, maar (positieve) vrijheid. Voor de zeer liberale Friedrich Hayek moet vrijheid in dienst staan van de markt en omgekeerd, terwijl de libertariërs dit tot hun credo hebben gemaakt. De huidige situatie vereist een verandering van perspectief om verschillende onderling samenhangende redenen: economisch, sociaal, ethisch, ecologisch en demografisch. Laten we drie soorten vrijheid onderscheiden, van afnemend belang: de vrijheid om te zijn, de vrijheid om te doen en de vrijheid van keuze die Milton Friedman dierbaar is. Het eerste wordt opgeëist door alle identiteitsworstelingen (maar niet alleen); het tweede door alle zakelijke belanghebbenden; het derde door alle kiezers-consumenten. En er is niets dat je tegenhoudt om ze op te tellen!

BEVRIJDE ECONOMIE

Het is al lang bekend wat wordt bedoeld met de term « economische vrijheden »: het recht van ondernemers en investeerders om (monetair-kapitalistisch) van alles en nog wat te ontwikkelen, met alle middelen die de wetenschap en de technologie kunnen verschaffen, en die de wet — in principe — toestaat op een speelveld dat « de markt » wordt genoemd. Uit deze voortdurende groei zouden « vanzelf » individuele en sociale vrijheden volgen. Het is duidelijk dat deze « maximale uitbreiding van de vrijheid om de wereld om ons heen te controleren en te consumeren  » (Christian Arnsperger, 2006) de planeet te gronde richt en arbeiders op de knieën dwingt. Op dit punt zijn het hele spectrum van links, de ecologen en soms zelfs conservatief rechts het met elkaar eens: veertig jaar neoliberalisme en marktfanatisme zijn genoeg! Deze economische vrijheden komen slechts aan weinigen ten goede en zijn uiteindelijk bevrijdend voor de velen. De uitdrukking « vrije vos in een vrij kippenhok » roept dit op. Moeten we terugkeren naar collectivisme, planning of eenvoudige staatsregulering? Beter dan dat: degrowth en libertair municipalisme stellen de confederatie voor van kleine, relatief autonome economische entiteiten die het subsidiariteitsbeginsel respecteren(4). Niet langer een markteconomie, maar een economie met beperkte markten die door de staat moet worden gestimuleerd. Deze markten zouden « opnieuw worden ingebed » in de sociale verhoudingen en de ecologische werkelijkheid, volgens de omgekeerde benadering die Karl Polanyi had belicht in The Great Transformation (1944).

INDIVIDUELE VRIJHEDEN OF « IK DOE WAT IK WIL

Voor Spinoza is de vrijheid om te filosoferen de ware garantie voor de politieke orde. Ik ben een groot voorstander van de gewetensvrijheid en het vrije onderzoek, die onderschrijft wat Simone Weil verkondigde: « Totale, onbeperkte vrijheid van meningsuiting, voor welke mening dan ook, zonder enige beperking of voorbehoud, is een absolute noodzaak voor de intelligentie(5) « . Laten wij, met deze verduidelijking, nagaan hoe de modaliteiten van de individuele vrijheid de vrijheden van geweten, onderzoek, mening en meningsuiting overschrijden. Op maatschappelijk en ethisch gebied heeft de theoretisch oneindige uitbreiding van de individuele vrijheden het geluk als doel en de democratische gelijkheid als middel(6). Het begrip contra-productiviteitsdrempel (vgl. Ivan Illich) is ook in dit geval op zijn plaats, aangezien deze uitbreiding op twee niveaus steeds problematischer wordt. Ten eerste zijn wij in de openbare ruimte getuige van de botsing van de persoonlijke sferen van elkaar, voornamelijk door auditieve indringers. Aangezien onze oren geen oogleden hebben, registreert ons gehoor de omgeving op driehonderdzestig graden(7); bijgevolg wordt het voortdurend verzocht en vaak aangevallen(8). Laten we het toch al storende achtergrondlawaai van de industriële beschaving buiten beschouwing en kijken naar de meest voorkomende individuele geluiden in de openbare ruimte: luide gesprekken(9) (al dan niet aangesloten), schreeuwen, gillen, het uitzenden van « muzak » via digitale luidsprekers, verkeerd gebruik of misbruik van elektrisch gereedschap en voertuigen met verbrandingsmotor. Onze samenleving is tolerant en zelfs ronduit zelfgenoegzaam ten aanzien van lawaai(10), en ziet het als een teken van economische dynamiek en, op individueel niveau, van legitieme zelfexpressie: « Ik maak lawaai, dus ik besta. En wat meer is, het is mijn recht » (11). Zou het recht op rust niet ook legitiem zijn? Zeker, maar het staat niet meer op de agenda in een veranderende wereld! Vanuit proxemisch oogpunt(12) wordt de onrechtmatige bezetting van de openbare ruimte door het lichaam en/of de daaraan bevestigde voorwerpen « manspreading » genoemd. Het verschijnsel doet zich niet uitsluitend voor bij mannen en is in de eerste plaats een kwestie van onbeleefdheid en niet van gewoon seksisme, want iedereen kan er het slachtoffer van worden. Een meelijwekkende manier van zelfbevestiging, die man die met gespreide benen op de stoelen van het openbaar vervoer zit, of schoenen die er onbehoorlijk op zijn gezet! Ten tweede leidt de vermenigvuldiging van de identiteitsstrijd tot een versplintering van het sociale weefsel. Wanneer pressiegroepen met elkaar wedijveren om de aandacht van het publiek op hun zaak te vestigen en erkenning te krijgen, is het niet langer mogelijk overeenstemming te bereiken over de constructie van collectieve vrijheid om onze levensomstandigheden te bepalen (« Het heeft geen zin, er is alleen individuele vrijheid »), noch over die van een gemeenschappelijke wereld (« Het is allemaal een schijnvertoning! Wij zijn te verschillend, ieder van ons heeft zijn eigen standpunt, gebaseerd op zijn eigen ervaringen »), om nog maar te zwijgen van dat van een collectieve lotsbestemming (« Het is totalitarisme! »). Volgens Hannah Arendt heeft de gemeenschappelijke wereld, om te kunnen bestaan, geen identiteiten nodig — die vandaag de dag instabiel, contingent, hol, narcistisch, hersenschimmig en digitaal zijn — maar dialoog, een idee dat later door Jürgen Habermas is overgenomen onder de term « communicational action ». Laten we dit echter nuanceren. Voor Michel Freitag is de zelf-identiteit, d.w.z. het besef van de continuïteit van zichzelf in de tijd, datgene wat de persoon tot een eenheid maakt. Dit is duidelijk niet wat de markt voorstelt, die identiteiten verhandelt door ze zowel als een politieke daad te zien via « intersectionaliteit » en als een springplank voor individuele emancipatie. Opgemerkt zij dat collectieve identiteiten worden gewaardeerd wanneer zij maatschappelijke pressiegroepen betreffen (het bekendst zijn LGBTQI+), maar verguisd wanneer zij uitgaan van de natie, het volk of een plaatselijke cultuur. Waarom die dubbele standaarden? Zou het legitiem, moreel en progressief zijn om zichzelf als transgender te definiëren, en illegitiem, immoreel en reactionair om zichzelf als Waal te definiëren?

VRIJHEDEN MISBRUIK VAN DE NATUUR

We weten dat de ecologische toestand van de planeet dramatisch is. Als ecosystemen zo beschadigd zijn, dan is dat te wijten aan het cumulatieve resultaat van miljarden dagelijkse vrijheidsdaden gedurende tientallen jaren, vooral economische vrijheden (vrij ondernemerschap, extractivisme, militaire bevelen, digitalisering, mogelijk 5G, enz.), maar ook individueel-consumentistische vrijheden spelen hun rol: Hubert(13) In de zomerweekends stoot « de motorrijder », gezeten op zijn glanzende Harley Davidson (model FXSTC), broeikasgassen uit en slaat hij de trommelvliezen van de voetgangers aan, voor zijn eigen plezier en dat van zijn motorvrienden; Monica is een fanatieke sportvrouw en gaat elk jaar duiken in de tropische zeeën en paragliden in de Alpen; Denis heeft een klein bos geërfd en heeft besloten het te kappen om er een beleggingspand van te maken; Raymond, die gepensioneerd is, zegt dat hij drie auto’s nodig heeft om te leven («  Een voor de stad, een voor lange afstanden en de derde — een voorouder! - voor rally’s « Chantal heeft een tweede huis gekocht in Turkije en vliegt er elke schoolvakantie naartoe; Philippe en Nathalie, die in Luik wonen, organiseren hun huwelijksfeest in Zuid-Afrika; enz. Lezers, het is aan u om deze eindeloze lijst aan te vullen door rond te kijken! Dit is waar het absolute respect voor individuele voorkeuren in de liberale cultuur toe leidt: tot het voortschrijden van de ecocide (of biocide, zoals Michel Weber het uitdrukt). Collectief hebben we duidelijk alles te verliezen,  » […] de negatieve opvatting van vrijheid dreigt de noodzakelijke verantwoordingsplicht van gedragingen te blokkeren in het tijdperk van het Antropoceen, waarin iedereen meer dan ooit moet nadenken over de sociale en ecologische gevolgen van zijn daden(14).  »

DEMOGRAFISCHE DRUK VERSUS VRIJHEDEN

Tenslotte houdt de ecologische toestand van de planeet gedeeltelijk verband met de bevolkingsdruk. Deze opvatting van gezond verstand wordt echter krachtig bestreden door vele milieubeschermers (en anderen), voor wie het antwoord ligt in het consumptieniveau, dat kan worden verlaagd om de ecosystemen in stand te houden. Ik zal in dit artikel niet pleiten voor natalistische matiging(15) maar ik zal de hypothese naar voren brengen dat individuele vrijheden, zelfs onder de vlag van het meest oprechte en grootmoedige humanisme, steeds onzekerder zullen worden om uit te oefenen naarmate de menselijke overbezetting van het Aarde-huis toeneemt, zoals Dany-Robert Dufour het op zijn eigen manier uitdrukt:  » [L’aliénation] kwam deze keer door een overmaat aan vrijheid boven de oorspronkelijke hoeveelheid toelaatbaar voor de mens(16) « Dit kwantum kan op verschillende manieren worden opgevat: kwantum van geboorten, van beroepsactiviteiten, van consumptie, en meer in het algemeen van conatus(17). Toen er nog maar drie miljard mensen op aarde waren, had de schrijver Albert Caraco (1919–1971) een duizelingwekkende intuïtie:  » Als mannen uitbreiden, breiden ze uit en als ze uitbreiden, nemen ze meer ruimte in. Maar aangezien het universum eindig is, de ruimte beperkt en in een gesloten wereld, leidt de ontwikkeling van enkele miljarden mensen tot een algemene explosie(18) ». Hoe meer van ons er zijn, hoe meer onze individuele-consument-vrijheden ipso facto zullen worden ingeperkt. Massatoerisme doodt bijvoorbeeld de vrijheid van de individuele bezoeker om de bezienswaardigheden op zijn gemak te verkennen en ervan te genieten, wanneer Barcelona in 2017 32 miljoen bezoekers telde, wanneer in IJsland in de zomer 3.000 toeristen zich rond een geiser groeperen, wanneer in Thailand dagelijks tot 5.000 bootvaarders zwermen op het strand van Maya Bay, dat slechts 250 meter lang is(19) ! Nooit in de geschiedenis van de mensheid zijn individuele rechten zo antinomisch geweest met collectieve rechten. Vandaag de dag is Locke’s opvatting terug te vinden als een handschoen, omdat  » in In een liberale economie beperkt eenieder permanent de mogelijkheden van alle anderen door het simpele feit dat hij zijn vrijheid als consument en gebruiker uitoefent, d.w.z. om dezelfde goederen te begeren of dezelfde infrastructuren te verzadigen. dezelfde goederen of om dezelfde infrastructuur te verzadigen(20) ».

enkele ideeën om na te denken over individuele vrijheid in de 21e eeuw

Zoals altijd is een essentieel onderdeel van de mogelijke aanpassingen filosofisch en cultureel van aard:

Het liberale idealisme in al zijn vormen (vooral het morele idealisme) […] moet voor ons de uitdrukking zijn van een dwaling die in elke handeling en elk verschijnsel van het dagelijks leven voorkomt(21) », schreven Bernard Charbonneau en Jacques Ellul. De dekolonisatie van de verbeelding, of metanoia, een sleutelidee van Serge Latouche, blijft op de agenda staan. Het doel is de liberale ideologie en haar hyper-individualistische religie achteruit te doen gaan door er niet langer een eigen waarborg aan te geven en door de reflex te vermijden « geen sprake van persoonlijke inspanningen als ik al die eikels om me heen zie eten! Als speculatieve en narcistische interactie(22) de regel blijft, is er geen kans op verandering!

2. Dominique Bourg en Christian Arnsperger stellen een nieuwe categorische imperatief voor die de basis zou kunnen vormen van een nieuw sociaal pact:  » Een vrij mens zijn betekent leven zoals ik dat wil en tegelijkertijd vrijwillig binnen de grenzen blijven die worden opgelegd door zowel de draagkracht van de biosfeer als de uitoefening van de vrijheid door allen binnen die biosfeer(23) ».

3. Jean-Paul Sartre was niet alleen een individualist. Hij noemde een oplossing, die, toegegeven, nogal moeilijk is, namelijk de invoering van een moraal die rekening houdt met de onvervreemdbare subjectieve vrijheid van de mens en die zich tegelijkertijd presenteert als een moraal die voor iedereen geldt. Tegenwoordig zegt Arnsperger het anders:  » Zeker heeft niemand het recht zijn eigen opvatting van een « vol » leven op te leggen. We kunnen echter inzetten op gemeenschappelijke kaders in de zoektocht naar existentiële vervulling(24) ».

4. Collectieve actie vereist dat de individuele vrijheden op bepaalde momenten worden beperkt en dat een autoriteit wordt ingesteld die in staat is deze verboden te doen naleven, zoals de astrofysicus Aurélien Barrau bepleit:« De wet moet ingrijpen om inbreuk te maken op individuele impulsen die niet langer verenigbaar zijn met het gemeenschappelijk leven(25) ». Het gaat er hier om bepaalde aspecten van ons juridisch erfgoed, met name het Romeinse recht, ter discussie te stellen, dat het idee verdedigt dat het beter is misbruik van vrijheid te dulden dan het risico te lopen die vrijheid te beperken. Het argument was tenminste geldig in een rijk van een paar miljoen mensen met een rudimentair technisch systeem. Is dat nog steeds het geval in een hoogtechnologisch , onderling verbonden wereldsysteem van bijna acht miljard mensen? Evenzo moet het beginsel van jus omnium ad omnia, het recht van allen op allen, worden afgeschaft, omdat het alleen maar mimetische rivaliteit in de hand kan werken, een bron van geweld.

5. Zouden wij de transcendentie van bepaalde waarden in verband met de individuele vrijheid niet kunnen erkennen? De eerste van deze waarden is het behoud van duurzame levensomstandigheden op aarde, een categorische imperatief voorgesteld door Hans Jonas in Le principe responsabilité (Flammarion, 1990). Anderzijds moet sociale vrijheid, « begrepen als bewuste en veronderstelde onderlinge afhankelijkheid(26) », worden erkend als superieur aan individuele vrijheid.

6. Gezien de omvang van de taak menen liefhebbers van persoonlijke ontwikkeling het antwoord te hebben gevonden met « innerlijke vrijheid », die moet worden gecultiveerd als een tegengif tegen het geweld van de werkelijkheid. Maar  » is het gevoel van innerlijke vrijheid niet genoeg. Vrijheid, als zelfbeschikking, moet worden ervaren in discussie en collectieve organisatie, in confrontatie met de noodzaak, niet in de evacuatie ervan(27) ».

7. Collectieve actie (praxis) is daarom de enige manier om vernietiging te bestrijden. Wij zijn machteloos noch almachtig, wij zijn altijd onderworpen aan de natuurlijke noodzaak — zoals de stoïcijnen, Spinoza en Marx opmerkten — met een zekere speelruimte die moet worden vastgesteld en met onderscheidingsvermogen gebruikt. Deze marges maken politiek en vrijheid mogelijk.

8. Wat als er een ander gevaar is — het belangrijkste? — in het tegendeel van mijn demonstratie was? Günther Anders had al voorzien dat het kapitalisme ons « zo volledig van onze vrijheid zou beroven dat we niet eens meer de vrijheid zouden hebben om te weten dat we niet vrij zijn « . In het digitale tijdperk wordt dit gevaar nog vergroot. Op die dag zal de vervreemding haar Copernicaanse revolutie volledig hebben volbracht. Is het al te laat?

Bernard Legros

Notes et références
  1. André Guigot, « Pour en finir avec le « bonheur », Bayard, 2014, p. 215.
  2. Cité in Serge Audier, L’âge productiviste. Hégémonie prométhéenne, brèches et alternatives écologiques, La Découverte, 2019, p. 768.
  3. Mark Hunyadi, La tyrannie des modes de vie. Sur le paradoxe moral de notre temps, Le Bord de l’eau, 2015, p. 36.
  4. Cf. « Le Kurdistan syrien sur la voie de l’écologie sociale ? », in La décroissance, n° 161, juillet/août 2019, p. 25.
  5. Simone Weil, L’enracinement. Prélude à une déclaration des devoirs envers l’être humain, Gallimard, 1949, p. 26. Voir aussi Raoul Vaneigem, Rien n’est sacré, tout peut se dire. Réflexions sur la liberté d’expression, La Découverte, 2003.
  6. « Le rôle grandissant de l’argent, la croissance de la consommation confèrent à cette course  à l’égalité une accélération exténuante : chacun part à la conquête du statut, de la distinction auxquels il croit avoir droit puisque les autres croient également y avoir droit », in Jean-Marie Domenach, Approches de la modernité, Ellipses, 1986, p. 128.
  7. C’est également le cas de l’odorat.
  8. Certes, nous vivons de toute évidence dans une civilisation de l’image, mais nous pourrions tout aussi bien parler d’une civilisation du bruit, déjà identifiée comme telle il y a long- temps : en 1908 à Hanovre, le philosophe Théodore Lessing avait fondé une « Association anti-bruit » et une revue pour aider cette lutte, L’Anti-grossier. Le droit au silence.
  9. Dans les trains de la SNCB, des messages citoyens appellent les voyageurs à parler pour ceux qui les écoutent, pas pour ceux qui les entendent.
  10. Et ne nous leurrons pas avec la loi sur le tapage nocturne, elle est rarement appliquée. Par contre, le laxisme est de mise pour le tapage diurne.
  11. Soit la « conception anale de la liberté : faire tout ce que je veux, comme je veux, quand je veux… et qu’on ne m’emmerde pas ! », in Jean-Claude Liaudet, Le complexe d’Ubu ou la névrose libérale, Fayard, 2004, p. 156.
  12. La proxémie est l’étude des relations spatiales entre les individus (principalement dans la vie sociale), dont l’anthropologue Edward T. Hall (1914–2009) fut le principal représentant et initiateur. Cf. La dimension cachée, Seuil, 1971.
  13. Tous les prénoms sont fictifs, à l’inverse des exemples qui eux sont réels.
  14. Serge Audier, op. cit., p. 795.
  15. Même si elle ne relève pas d’une pulsion consumériste, la procréation participe, au-delà d’un certain seuil, à une trop grande ponction des ressources. Est-il encore raisonnable de fonder une famille nombreuse quand un million d’êtres humains supplémentaires arrivent sur Terre tous les cinq jours ? Cf. Michel Sourrouille (dir.), Moins nombreux, plus heureux. L’urgence écologique de repenser la démographie, Sang de la Terre, 2014.
  16. Dany-Robert Dufour, L’individu qui vient… après le libéralisme, Denoël, 2011, p. 141.
  17. Chez Spinoza, le conatus est cette force vitale qui nous pousse à la conservation de notre être.
  18. http://idiocratie2012.blogspot.be/2012/10/albert-caraco-florilege.html
  19. L’an dernier, cependant, les autorités du pays ont eu la bonne idée de l’interdire totalement aux touristes. Mon intention n’est évidemment pas de réserver le tourisme aux riches, mais de remettre en cause le « pourtoussisme » touristique, donc y compris pour les riches. Cf. Rodolphe Christin, L’usure du monde. Critique de la déraison touristique, L’Échappée, 2014.
  20. Eric Maurin, La fabrique du conformisme, Seuil, 2015, p. 49.
  21. Bernard Charbonneau et Jacques Ellul, Nous sommes des révolutionnaires malgré nous. Textes pionniers de l’écologie politique, Seuil, 2014, p. 67.
  22. Dans la dynamique des groupes, l’interaction spéculaire désigne une tendance de l’individu à observer les (ré)actions de ses congénères avant d’agir personnellement. On la résume par l’expression familière « D’accord, Madame, mais après vous ! ».
  23. Christian Arnsperger & Dominique Bourg, Écologie intégrale. Pour une société permacirculaire, PUF, 2017, p. 30.
  24. Christian Arnsperger, L’homme économique et le sens de la vie. Petit traité d’alter-économie, Textuel, 2011, p. 22.
  25. Aurélien Barrau, Le plus grand défi de l’histoire de l’humanité. Face à la catastrophe écologique et sociale, Michel Lafon, 2019, p. 70.
  26. Serge Audier, op. cit., p. 760.
  27. Groupe Marcuse, La liberté dans le coma. Essai sur l’identification électronique et les ifs de s’y opposer, La Lenteur, 2012, p. 158.
Powered By MemberPress WooCommerce Plus Integration

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.

Log in.